Zakdoek tentoonstelling in het Stadsmuseum Woerden

Van 18 april tot en met 11 oktober is in het Stadsmuseum Woerden een tentoonstelling te zien die volledig in het teken staat van de zakdoek. Een opvallend onderwerp voor een museum tentoonstelling, want een zakdoek is waarschijnlijk niet het eerste waar mensen aan denken bij een expositie.

Het museumbestuur besloot het idee te omarmen nadat kunstenaar Eline Janssens contact had opgenomen met haar voorstel. Volgens conservator Stephanie Rompa van het museum reageerde het bestuur aanvankelijk net als veel bezoekers.

"Wij snapten niet hoe er een tentoonstelling tot stand kon komen door middel van een zakdoek, maar toen we het verhaal hoorden, waren we verkocht", vertelt ze.

Al snel bleek dat achter het alledaagse gebruiksvoorwerp een rijke geschiedenis en betekenis schuilgaat. Het museum ging een samenwerking aan met Janssens, die met haar kunstwerken de ruggengraat van de tentoonstelling vormt. Naast haar eigen werk zijn er bruiklenen, kunstwerken van andere kunstenaars en resultaten van een project dat Janssens opzette met lokale kunstenaars te zien.

"Zo is het balletje gaan rollen. Toen we ons in het thema verdiepten, ging er een wereld voor mij open", zegt Rompa.

Zes thema’s

De tentoonstelling laat zien dat een zakdoek veel meer functies heeft dan alleen praktisch gebruik. “Daarom is de expositie onderverdeeld in zes categorieën.” Vertelt Rompa.

De eerste categorie draait om het dagelijkse gebruik van de zakdoek. Denk aan het afvegen van tranen, het snuiten van de neus of het tegengaan van nare geuren. Dit thema wordt geïllustreerd met historische zakdoeken en kunstwerken.

Hanky code

Een tweede thema is communicatie. Door de geschiedenis heen zijn zakdoeken gebruikt om boodschappen over te brengen. Zo zwaaien voetbalfans soms met witte zakdoeken om hun onvrede te uiten. Ook de zogenoemde hanky code komt aan bod: een systeem waarbij homoseksuele mannen gekleurde zakdoeken op verschillende plekken in hun kleding droegen om seksuele voorkeuren of interesses kenbaar te maken. “Daarnaast werd de zakdoek al in de Romeinse tijd gebruikt als communicatiemiddel.” Witte zakdoeken werden in de arena ingezet om de keizer toe te juichen of als startsein voor evenementen. Ook reclame op zakdoeken krijgt binnen dit thema aandacht.

Het derde thema staat in het teken van herdenken. Veel zakdoeken werden door de jaren heen gemaakt als souvenir of herinneringsobject.

Religie en rituelen

Religie en rituelen vormen de vierde categorie. Daarbij wordt onder meer gekeken naar de rol van de zakdoek binnen verschillende tradities, waaronder die van de Molukse gemeenschap. Daar speelt de lenso een belangrijke rol. Een witte lenso staat voor vrede, welkom en trouw en wordt gebruikt tijdens de zakdoeken dans en feestelijke gelegenheden om gasten te verwelkomen. Een rode lenso symboliseert strijdvaardigheid, moed en kracht en werd gedragen door strijders in oorlogstijd. Rompa: “Opvallend is dat in de patronen zowel invloeden van Nederlandse kolonisten als traditionele inheemse motieven terug te vinden zijn.”

Daarnaast besteedt de tentoonstelling aandacht aan mode en klederdracht. De zakdoek ontstond in de vijftiende eeuw in Noord-Italië en groeide daar uit tot een statussymbool. Op portretten uit die periode is de zakdoek dan ook regelmatig terug te zien als modeaccessoire.

Zakdoek in de kunst

De laatste categorie richt zich op de zakdoek in de kunst. Kunstenaars gebruiken het object niet alleen als onderwerp, maar soms ook als drager van hun werk.

Elk van deze thema’s wordt in de tentoonstelling verbeeld met kunstwerken, historische objecten en verhalen die laten zien hoe veelzijdig de betekenis van de zakdoek door de eeuwen heen is geweest.

Nieuwsgierig geworden? . Voor meer info over deze activiteiten, kijk op www.stadsmuseumwoerden.nl/agenda